Prawa pacjenta

Artykuły

Prawo do świadczeń zdrowotnych i prawo do dodatkowej opinii lekarza

W ramach powszechnego systemu opieki zdrowotnej pacjent ma prawo do równego, sprawiedliwego i niedyskryminującego dostępu do świadczeń opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych, niezależnie od swojej sytuacji materialnej.

 

W ramach powszechnego systemu opieki zdrowotnej pacjent ma prawo do równego, sprawiedliwego i niedyskryminującego dostępu do świadczeń opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych, niezależnie od swojej sytuacji materialnej.

Świadczenia opieki zdrowotnej finansowane ze środków publicznych obejmują prawo do: świadczeń zdrowotnych, świadczeń zdrowotnych rzeczowych i świadczeń towarzyszących.

Świadczenia zdrowotne to działania medyczne podejmowane przez osoby wykonujące zawód medyczny służące profilaktyce, zachowaniu, ratowaniu, przywracaniu lub poprawie zdrowia oraz inne działanie medyczne.

Świadczenia zdrowotne rzeczowe to leki oraz wyroby medyczne, w tym przedmioty ortopedyczne i środki pomocnicze. Świadczenia towarzyszące to zakwaterowanie i wyżywienie w podmiocie leczniczym zakładzie opieki  całodobowej lub całodziennej oraz usługi transportu sanitarnego.

Pacjent ma prawo do gwarantowanych świadczeń opieki zdrowotnej określonych w tzw. pozytywnym koszyku świadczeń. Innymi słowy: „czego nie ma w koszyku, do tego pacjent nie ma prawa”. Zakwalifikowanie danego świadczenia do koszyka świadczeń oznacza jego finansowanie w całości lub w części ze środków publicznych. Dane świadczenie przed jego  umieszczone w koszyku, jest ono oceniane pod względem kosztów i efektów leczniczych przez Ministra Zdrowia.

Rozporządzenia nt. koszyka świadczeń gwarantowanych są publikowane w Dzienniku Ustaw, można jednak szukać informacji np. na stronie internetowej Ministerstwa Zdrowia czy Narodowego Funduszu Zdrowia.

Kto ma prawo do świadczeń opieki zdrowotnej?

•osoby ubezpieczone
•osoby nieubezpieczone, które spełniają kryteria dochodowe do otrzymania świadczeń z pomocy społecznej
•osoby, które nie ukończyły 18. roku życia
•kobiety w okresie ciąży, porodu i połogu

Prawo wyboru świadczeniodawcy

Pacjentowi przysługuje prawo wyboru:
•lekarza, pielęgniarki i położnej podstawowej opieki zdrowotnej. W ciągu roku kalendarzowego pacjent może dwukrotnie i bezpłatnie zmienić swoją decyzję.
•lekarza specjalisty (udzielającego ambulatoryjnych świadczeń specjalistycznych)
•lekarza dentysty
•szpitala

Do jakich świadczeń pacjent ma prawo bez skierowania?

Pacjent ma prawo do świadczeń opieki zdrowotnej bez skierowania w zakresie podstawowej opieki zdrowotnej, w tym nocnej i świątecznej opieki lekarskiej i pielęgniarskiej, udzielanej w formie ambulatoryjnej i wyjazdowej. Skierowanie nie jest wymagane w stanach nagłego zagrożenia zdrowia lub życia. 

Ponadto skierowanie nie jest wymagane w przypadku ambulatoryjnych świadczeń specjalistycznych:
•ginekologa i położnika
•dentysty
•dermatologa
•wenerologa
•onkologa
•okulisty
•psychiatry

Nie jest wymagane również skierowanie dla:
•osób chorych na gruźlicę
•osób zakażonych wirusem HIV
•inwalidów wojennych i osób represjonowanych oraz kombatantów cywilnych niewidomych ofiar działań wojennych
•osób uzależnionych od alkoholu, środków odurzających i substancji psychotropowych – w zakresie lecznictwa odwykowego
•uprawnionego żołnierza lub pracownika, w zakresie leczenia urazów lub chorób nabytych podczas wykonywania zadań poza granicami państwa

Do jakich badań upoważnia skierowanie?

Pacjent na podstawie skierowania ma prawo do badań diagnostycznych, leczenia uzdrowiskowego, rehabilitacji leczniczej, leczenia szpitalnego oraz ambulatoryjnych świadczeń specjalistycznych.

Konsekwencje braku skierowania

Udzielanie świadczeń pacjentowi bez skierowania zwalnia Narodowy Fundusz Zdrowia z obowiązku ich finansowania i obciąża kosztami pacjenta.

Kolejność w dostępności do świadczeń opieki zdrowotnej

W szpitalu i zakładzie specjalistycznej ambulatoryjnej opieki zdrowotnej świadczenia opieki zdrowotnej finansowane ze środków publicznych są udzielane na podstawie listy oczekujących, według kolejności zgłoszenia
•Listę oczekujących prowadzi się w sposób zapewniający poszanowanie zasady sprawiedliwego, równego, niedyskryminującego i przejrzystego dostępu, zgodnego z kryteriami medycznymi.
•Pacjent musi zostać pisemnie poinformowany o terminie planowanego przyjęcia do szpitala, w tym o terminie planowanego zabiegu operacyjnego i o terminie udzielenia świadczenia medycznego u specjalisty oraz ma prawo wiedzieć, dlaczego wybrano ten właśnie termin.
•Lista oczekujących jest częścią dokumentacji medycznej prowadzonej przez szpital czy przychodnię.
•Pacjent, w celu jednego świadczenia może być wpisany na jedną listę oczekujących w jednym szpitalu czy jednej przychodni.
•Pacjent, który w wyznaczonym terminie nie może poddać się zaplanowanemu zabiegowi lub gdy z niego zrezygnował, ma obowiązek niezwłocznie powiadomić o tym szpital lub przychodnię.

Zmiana terminu na liście oczekujących

Szpital lub zakład specjalistycznej ambulatoryjnej opieki zdrowotnej może zmienić ustalony termin tylko wyjątkowo. Są to sytuacje, których nie można było przewidzieć w chwili ustalenia terminu. Zmiana terminu zawsze wymaga poinformowania pacjenta w każdy dostępny sposób i podania przyczyny takiej zmiany. Jeżeli ze wskazań medycznych wynika, że stan zdrowia pacjenta pogorszył się, ma on prawo do otrzymania wcześniejszego leczenia niż przewiduje to lista oczekujących. W nagłych przypadkach pomocmedyczna musi być udzielona z pominięciem listy oczekujących.

Jak długo ważna jest recepta?

Recepta ważna jest przez 30 dni od daty wystawienia. Od tej zasady istnieją wyjątki: recepty na antybiotyki oraz recepty wystawione w ramach pomocy doraźnej – ważne są do 7 dni; recepty na leki lub wyroby medyczne sprowadzane z zagranicy dla użytkowników indywidualnych – 120 dni od daty wystawienia; recepty na preparaty immunologiczne, przygotowane dla indywidualnego pacjenta – ważne do 90 dni od daty wystawienia.

Prawo do opinii innego lekarza, pielęgniarki, położnej lub zwołania konsylium lekarskiego

Pacjent ma prawo żądać, aby lekarz zasięgnął opinii innego lekarza lub zwołał konsultacje lekarskie. Pacjent ma także prawo żądać od pielęgniarki lub położnej zasięgnięcia opinii innej pielęgniarki lub położnej. Lekarz, pielęgniarka, położna mogą odmówić zasięgnięcia opinii, a lekarz zwołania konsylium lekarskiego, jeżeli uznają, że żądanie pacjenta jest bezzasadne. Zarówno żądanie zasięgnięcia opinii lub zwołania konsylium, jak i odmowa jego realizacji, musi być odnotowana w dokumentacji medycznej pacjenta.

 

 

Rozwiń : Prawo do świadczeń zdrowotnych i prawo do dodatkowej opinii lekarza

Prawo do informacji

Prawo do informacji jest prawem pacjenta, a nie rodziny. To pacjent decyduje, komu (rodzinie, przyjaciołom, znajomym, mediom) i jakie informacje o jego zdrowiu mogą być przekazywane. Może również nie upoważnić nikogo. W przypadku dziecka, prawo do wszelkie informacje mają jego rodzice lub opiekunowie ustanowieni przez sąd rodzinny. Rodzice mogę upoważnić inne osoby do uzyskiwania informacji o ich dziecku. Prawo do informacji ma także dziecko w zakresie i formie potrzebnej do prawidłowego udzielenia świadczenia zdrowotnego.



Do jakich informacji pacjent ma prawo?

  • Pacjent ma prawo do wszelkich informacji o swoim stanie zdrowia, wynikach przeprowadzonych badań, rozpoznaniu (diagnozie) i rokowaniu na przyszłość.
  • Pacjent ma prawo do dokładnego wyjaśnienia proponowanego sposobu diagnozowania i leczenia łącznie z określeniem stopnia ryzyka z tym związanego.
  • Pacjent ma prawo do wyczerpujących informacji o przewidywanych następstwach dla jego zdrowia i życia, w przypadku podjęcia albo niepodjęcia określonych czynności medycznych.
  • Pacjent ma prawo do informacji o skuteczności i przydatności leczenia lub ich braku.
  • Pacjent ma prawo do informacji o jego pielęgnacji i zabiegach pielęgniarskich.

Po uzyskaniu powyższych informacji pacjent ma prawo przedstawić lekarzowi swoje zdanie w tym zakresie.

Żądanie pełnej informacji w sytuacjach niepomyślnego rokowania

Jeżeli pacjent ma powody sądzić, że lekarz ograniczył zakres przekazywanych informacji o stanie zdrowia i o niepomyślnym rokowaniu, ma prawo żądać, aby informacje zostały mu udzielone w pełnym zakresie.

Obowiązek poinformowania o odstąpieniu od leczenia

Lekarz może nie podjąć lub odstąpić od leczenia, o ile nie zachodzi przypadek niecierpiący zwłoki, a brak udzielenia takiej pomocy nie stanowi dla pacjenta niebezpieczeństwa: utraty życia, ciężkiego uszkodzenia ciała, ciężkiego rozstroju zdrowia oraz innego przypadku niecierpiącego zwłoki.
Odstąpienie od leczenia nie może być dla pacjenta zaskoczeniem.
Pacjent (jego przedstawiciel ustawowy bądź opiekun faktyczny) ma prawo dostatecznie wcześnie zostać poinformowany o zamiarze odstąpienia przez lekarza od leczenia oraz ma prawo uzyskać informację i wskazanie, u jakiego innego lekarza lub podmiotu udzielającego świadczeń zdrowotnych ma realną możliwość kontynuowania leczenia.

Ponadto:

  • Pacjent ma prawo do informacji o swoich prawach. Informacja taka powinna być umieszczona w miejscu ogólnodostępnym, a w przypadku pacjentów nie mogących się poruszać, udostępniona w pomieszczeniu przebywania pacjenta.
  • Pacjent ma prawo do informacji o rodzaju i zakresie udzielanych świadczeń w danym zakładzie opieki zdrowotnej lub przez danego profesjonalistę medycznego, w tym o programach zdrowotnych finansowanych ze środków publicznych, realizowanych przez dany podmiot.
  • Pacjent w aptece ma prawo do informacji o leku zastępczym, który jest tańszym odpowiednikiem leku znajdującego się na recepcie oraz do informacji o sposobie jego stosowania, przechowywania oraz ewentualnych interakcjach z innymi medykamentami.

Zrozumiałe informacje

Pacjent ma prawo tak długo pytać, aż informacja mu przekazywana będzie dla niego zrozumiała. Jeżeli pacjent nie mówi powszechnie stosowanym językiem, ma prawo do otrzymania informacji w zrozumiałym dla niego języku.

Prawo do nieinformowania

Jeżeli pacjent nie chce być informowany o swojej sytuacji zdrowotnej, ma prawo z tych informacji zrezygnować. Pacjent musi wyraźnie wskazać z jakich informacji rezygnuje. Może zrezygnować ze wszystkich albo tylko z niektórych informacji.

Upoważnienie szpitala

Pacjent ma prawo upoważnić szpital do poinformowania osób bliskich lub wskazanych instytucji o śmierci lub zagrożeniu życia wynikającego ze stanu zdrowia. Pacjent może udzielić takiego upoważnienia już w chwili przyjęcia do szpitala lub w trakcie pobytu. Szpital jest zobowiązany wypełnić życzenie pacjenta niezwłocznie i skutecznie.

Rozwiń : Prawo do informacji

Prawo do tajemnicy informacji związanych z pacjentem

Wszystkie informacje o stanie zdrowia pacjenta, diagnozach, rokowaniu, przeprowadzonych czynnościach diagnostycznych, leczniczych, rehabilitacyjnych oraz wszelkie inne informacje z nim związane, uzyskane w związku z wykonywaniem zawodu medycznego, muszą być traktowane jako poufne i nie mogą być ujawniane osobom nieupoważnionym. Informacja, iż pacjent korzysta z usług danego szpitala czy przychodni, także objęta jest tajemnicą. Obowiązek zachowania w poufności wszelkich informacji trwa również po śmierci pacjenta. 

Kiedy informacje mogą zostać ujawnione?

Informacje związane z pacjentem, w szczególności ze stanem jego zdrowia, mogą zostać ujawnione, gdy pacjent (lub osoba sprawująca nad nim opiekę prawną) wyraźnie się na to zgodzi. Pacjent wskazuje komu i jakie informacje mogą być przekazane.

Jednocześnie prawo pacjenta do domagania się zachowania poufności informacji z nim związanych nie ma charakteru bezwzględnego.

Istnieją przypadki, kiedy osoby wykonujące zawód medyczny zwolnione są z obowiązku jej zachowania, a niekiedy bywają wręcz zobowiązane do ujawnienia informacji będących w ich dyspozycji. Dzieje się tak w sytuacjach, w których zachowanie poufności może powodować niebezpieczeństwo dla zdrowia i życia osoby badanej, jak również związane jest z istotnym interesem publicznym lub interesem osób trzecich w uchyleniu poufności.

Szczegółowe okoliczności wyłączające prawo pacjenta do dochowania poufności wynikają z samej ustawy o prawach pacjenta, jak również z przepisów odrębnych ustaw.

 

Rozwiń : Prawo do tajemnicy informacji związanych z pacjentem

Prawo do wyrażenia zgody

Pacjent ma prawo do wyrażania zgody na udzielenie określonego świadczenia medycznego. Pacjent może zawsze odmówić danego świadczenia lub zażądać zaprzestania jego udzielania.


Kiedy wyraża się zgodę? Zgodę wyraża się przed udzieleniem świadczenia medycznego. Pacjent wyraża odrębne zgody na pobyt w szpitalu, zabieg operacyjny, metody leczenia i diagnozy stwarzające podwyższone ryzyko oraz na wszystkie inne badania i świadczenia medyczne.

Jak wyraża się zgodę? Zgoda może być wyrażona ustnie, pisemnie albo poprzez takie zachowanie pacjenta, które nie budzi wątpliwości co do podjętej decyzji. W przypadku zabiegu operacyjnego lub zastosowania leczenia albo metod diagnozowania stwarzających podwyższone ryzyko dla pacjenta – pacjent wyraża zawsze pisemną zgodę. Podpisanie formularza zgody musi poprzedzać rzetelne przekazanie pacjentowi informacji związanych z jego stanem zdrowia i proponowanymi działaniami medycznymi !!!!!!. W przeciwnym razie, zgoda pacjenta będzie nieskuteczna.

Kto wyraża zgodę?

•osoba pełnoletnia
•pacjent, który ukończył 16 lat, ale wówczas konieczne jest również uzyskanie zgody opiekuna

•opiekun pacjenta, który nie ukończył 16 lat. Pacjenta należy jednak poinformować w potrzebnym zakresie i wysłuchać jego zdania

 

 Brak możliwości wyrażenia zgody

Za pacjenta, który nie może samodzielnie wyrazić zgody, decyzje podejmuje sąd opiekuńczy. Lekarz może podjąć niezbędne czynności bez zgody sądu opiekuńczego, ale tylko w sytuacji, gdy są one natychmiast potrzebne dla ratowania życia i zdrowia pacjenta.

 

 

Rozwiń : Prawo do wyrażenia zgody

Prawo do dostępu do dokumentacji medycznej

Prawo wglądu w dokumentację medyczną pacjenta ma on sam, przedstawiciel ustawowy oraz osoba upoważniona przez pacjenta. Pacjent, przedstawiciel ustawowy lub osoba upoważniona ma prawo dostępu do dokumentacji medycznej pacjenta prowadzonej w ramach podmiotu leczniczego (np. szpitala, przychodni), jak i dokumentacji prowadzonej przez lekarzy, pielęgniarki i położne w ramach prywatnych gabinetów (praktyk).

Jak zapoznać się z informacjami?

Pacjent ma prawo do bezpłatnego wglądu w dokumentację medyczną na miejscu oraz ma prawo do otrzymania wyciągów, odpisów lub kopii. Za sporządzenie wyciągów, odpisów lub kopii pacjent może ponieść opłatę.

Jak długo przechowuje się dokumentację medyczną? Dokumentację medyczną przechowuje się przez 20 lat, licząc od końca roku kalendarzowego, w którym dokonano ostatniego wpisu.

Inne terminy dotyczą następujących sytuacji:

- w przypadku zgonu pacjenta na skutek uszkodzenia ciała lub zatrucia, dokumentacja medyczna jest przechowywana przez 30 lat
- zdjęcia rentgenowskie gromadzone poza dokumentacją medyczną przechowywane są przez 10 lat
- skierowania na badania lub zlecenia lekarza są przechowywane przez 5 lat

Dokumentacja medyczna dotycząca dzieci do ukończenia 2. roku życia, jest przechowywana przez okres 22 lat

Te terminy również liczy się od końca roku kalendarzowego, w którym nastąpiło zdarzenie.

Rozwiń : Prawo do dostępu do dokumentacji medycznej

Prawo do poszanowania intymności i godności

Osoby wykonujące zawód medyczny, udzielające świadczeń zdrowotnych są zobowiązane postępować w sposób zapewniający poszanowanie intymności i godności pacjenta.

Obowiązki osób udzielających świadczeń zdrowotnych

Osoby wykonujące zawód medyczny, udzielające świadczeń zdrowotnych są zobowiązane postępować w sposób zapewniający poszanowanie intymności i godności pacjenta. W trakcie udzielania świadczenia zdrowotnego mogą być obecne tylko te osoby, które są niezbędne ze względu na rodzaj świadczenia. Fakt bycia osobą wykonującą zawód medyczny nie upoważnia do obecności w trakcie udzielania świadczenia lub wchodzenia do pomieszczenia, w którym jest udzielane świadczenie.

Uczestnictwo innych osób wymaga zgody pacjenta i osoby udzielającej mu świadczenia. Jeżeli pacjentem jest dziecko, wymagana jest zgoda jego rodzica. Studenci mogą być obecni przy udzielaniu świadczenia medycznego w placówkach gdzie odbywają praktyki lub staże. Natomiast na dokonanie przez studenta czynności medycznej względem pacjenta, wymagana jest zawsze zgoda pacjenta.

Poszanowanie intymności i godności pacjenta podczas badań

Pacjent ma prawo oczekiwać, aby świadczenie zdrowotne było wykonywane w osobnym pomieszczeniu lub w miejscu osłoniętym, w którym nie można pacjenta z zewnątrz ani oglądać, ani podsłuchać. Pacjent unieruchomiony w łóżku lub obłożnie chory, przebywający w wieloosobowej sali, ma prawo oczekiwać, żeby badania lub zabiegi zostały przeprowadzone z poszanowaniem intymności i godności, przy wykorzystaniu odpowiednich parawanów lub innych osłon.

Obecność osób bliskich

Pacjentowi w trakcie udzielania świadczenia zdrowotnego może towarzyszyć wskazana przez niego bliska osoba. Osoba udzielająca świadczenia zdrowotnego nie może sprzeciwiać się jej obecności.

Okolicznościami uzasadniającymi odmowę pacjentowi prawa do obecności osób bliskich może być istnienie prawdopodobieństwa wystąpienia zagrożenia epidemicznego lub względy bezpieczeństwa zdrowotnego pacjenta. Odmowę odnotowuje się w dokumentacji medycznej pacjenta.

 

Rozwiń : Prawo do poszanowania intymności i godności

Prawo do poszanowania życia prywatnego i rodzinnego

Pacjent w czasie swojego pobytu w szpitalu lub innym stacjonarnym podmiocie leczniczym ma prawo do kontaktu osobistego, telefonicznego lub korespondencyjnego z innymi osobami. Pacjent ma również prawo do odmowy kontaktu z innymi osobami

 

 

 

Dodatkowa opieka pielęgnacyjna

 

Pacjent ma prawo do całodobowej dodatkowej opieki pielęgnacyjnej ze strony osób przez niego wskazanych, a w przypadku pacjenta nieprzytomnego ze strony osób bliskich.

 

Dodatkowa opieka pielęgnacyjna  polega również na sprawowaniu opieki nad pacjentką w okresie ciąży, porodu i połogu.

W razie skorzystania z tej możliwości, personel medyczny nie jest zwolniony z  obowiązku pielęgnacji, nadzoru i troski o pacjenta



Opłaty

Pacjent ponosi koszty realizacji prawa do kontaktu osobistego, telefonicznego lub korespondencyjnego oraz do dodatkowej opieki, jeżeli realizacja tych praw skutkuje rzeczywistymi kosztami poniesionymi przez podmiot leczniczy. Informacja o wysokości opłat oraz sposobie jej ustalania jest jawna i musi być udostępniona w lokalu  danego podmiotu

 Ograniczenie korzystania z praw do kontaktu z bliskimi

Korzystanie z prawa pacjenta do kontaktu osobistego, telefonicznego lub korespondencyjnego oraz do dodatkowej opieki może być ograniczone w przypadku wystąpienia zagrożenia epidemicznego lub ze względu na bezpieczeństwo zdrowotne pacjentów. Ponadto korzystanie z prawa pacjenta do kontaktu osobistego, telefonicznego lub korespondencyjnego może być także ograniczone ze względu na możliwości organizacyjne podmiotu

 

Rozwiń : Prawo do poszanowania życia prywatnego i rodzinnego

Prawo do opieki duszpasterskiej

Pacjent ma prawo do opieki duszpasterskiej zgodnie z wyznawaną przez siebie religią.  

Pacjent ma prawo do opieki duszpasterskiej zgodnie z wyznawaną przez siebie religią.  Kapelan szpitalny ma obowiązek umożliwić pacjentowi realizacje tego prawa, jeżeli w szpitalu nie ma duchownego wyznawanej przez pacjenta religii. Dyskryminacja ze względu na rodzaj wyznawanej religii lub światopoglądu  zakazana.

Rozwiń : Prawo do opieki duszpasterskiej

Prawo do umierania w spokoju i godności

Pacjent ma prawo do prawdy o kończącym się życiu. Umierający pacjent ma prawo do profesjonalnej opieki pielęgnacyjnej, wsparcia psychologicznego, opieki duszpasterskiej, dodatkowej opieki osób bliskich oraz do utrzymywania kontaktu z osobami z zewnątrz do chwili swojej śmierci.

Łagodzenie cierpień

Pacjent ma prawo do poszanowania jakości kończącego się życia i umierania bez zbędnego bólu. Łagodzenie wszelkich cierpień jest podstawowym warunkiem poszanowania godności człowieka.

 

Naruszenie prawa

W razie zawinionego naruszenia prawa pacjenta do umierania w spokoju i godności najbliższy członek rodziny, przedstawiciel ustawowy lub opiekun faktyczny może wystąpić do sądu cywilnego z żądaniem zasądzenia odpowiedniej sumy pieniężnej na wskazany cel społeczny.

 

Brak zgody na dawstwo organów lub komórek

Osoba, która nie chce być dawcą organów lub tkanek po swojej śmierci, musi za życia wyrazić sprzeciw w jednej z następujących form:

  • wpis w centralnym rejestrze zgłoszonych sprzeciwów

  • oświadczenie pisemne zaopatrzone we własnoręczny podpis

  • oświadczenie ustne złożone w obecności co najmniej dwóch świadków, pisemnie przez nich potwierdzone

 

W przypadku dziecka (do lat 16) lub osoby całkowicie ubezwłasnowolnionej sprzeciw może wyrazić za ich życia przedstawiciel ustawowy.

W przypadku małoletniego powyżej lat 16 sprzeciw może wyrazić również sam małoletni. Sprzeciw ten jest wystarczający nawet wobec braku sprzeciwu ze strony przedstawiciela ustawowego.

 

Sekcja zwłok

Zwłoki pacjenta mogą być poddane sekcji. Jednak pacjent może za życia wyrazić sprzeciw wobec przeprowadzenia sekcji zwłok po swojej śmierci. Sprzeciw może złożyć również przedstawiciel ustawowy pacjenta małoletniego lub osoby ubezwłasnowolnionej.

O zaniechaniu sekcji z uwagi na sprzeciw sporządza się adnotację w dokumentacji medycznej i załącza sprzeciw w formie pisemnej.

Pacjent sporządzając sprzeciw podaje swoje dane; datę i miejsce sporządzenia pisma; oświadczenie woli, że po śmierci wyraża sprzeciw wobec sekcji i podpis. Sprzeciw może być sporządzony odręcznie lub komputerowo. Przy wersji komputerowej należy złożyć podpis, który z łatwością pozwoli na identyfikację pacjenta. Najlepiej podać się imieniem i nazwiskiem.

Jeżeli pacjent sporządzi taki sprzeciw, należy go przekazać do dokumentacji medycznej prowadzonej w szpitalu.

Rozwiń : Prawo do umierania w spokoju i godności

Prawo do dochodzenia swoich praw

Pacjent, którego prawa pacjenta zostały naruszone może dochodzić swoich praw.

Odpowiedzialność cywilna

Odpowiedzialność cywilna osób wykonujących zawód medyczny, przed wszystkim: lekarza, pielęgniarki, położnej jest odpowiedzialnością majątkową wobec osoby poszkodowanej tj.  pacjenta lub jego osób bliskich, a jej główną funkcją jest kompensacja uszczerbku w dobrach prawnie chronionych, w szczególności takich jak zdrowie, życie prywatność. Co do zasady jest to odpowiedzialność nieograniczona, ograniczenia występują przy egzekucji. Osoba wykonujące zawód medyczny jako sprawca szkody staje się dłużnikiem i odpowiada za dług (szkodę), całym swoim majątkiem obecnym i przyszłym. Osoba wykonujące zawód medyczny (jako dłużnik) może spełnić świadczenia dobrowolnie, natomiast w braku  dobrowolnego świadczenia przez osoba wykonujące zawód medyczny  (dłużnika)  osoba poszkodowana (wierzyciel) może swoich uprawnień dochodzić przed sądem, a następnie zaspokoić swoją wierzytelność w drodze postępowania egzekucyjnego[1].

 
1. Źródła i przesłanki odpowiedzialności cywilnej

Źródłem odpowiedzialności cywilnej osoby wykonującej zawód medyczny może być umowa (kontrakt) lub czyn niedozwolony. W pierwszym przypadku mowa jest o odpowiedzialność kontraktowanej osoby wykonujące zawód medyczny, będąca  konsekwencją wyrządzenia pacjentowi szkody, w następstwie niewykonanie lub nienależyte wykonanie zobowiązania (art.471 k.c.). W drugim przypadku mowa jest o  odpowiedzialność deliktowej, polegającej na wyrządzeniu pacjentowi szkody czynem niedozwolonym (tzn. postępowaniem sprzecznym z prawem, zasadami ostrożności, zasadami etyki zawodowej czy z zasadami współżycia społecznego)  (art.415 i n. k.c.).

Odpowiedzialność kontraktowa może być oparta na zasadzie winy (osoba wykonujące zawód medyczny odpowiada tylko wtedy, gdy można jej przypisać winę) bądź na zasadzie ryzyka (odpowiedzialność osoba wykonujące zawód medyczny jest zaostrzona, odpowiada ona niezależnie od swej winy za sam fakt wyrządzenia szkody poprzez niewykonanie lub nienależyte wykonanie zobowiązania. Odpowiedzialność deliktowa może być oparta na zasadzie winy, na zasadzie ryzyka lub na zasadach słuszności (na podstawie zasad współżycia społecznego). 

Dla powstania odpowiedzialności cywilnej muszą być spełnione jej przesłanki:

1. zdarzenie wyrządzające szkodę, za które prawo czyni dłużnika odpowiedzialnym (niewykonanie lub nienależyte wykonanie zobowiązania albo czyn niedozwolony),
2. szkoda mająca charakter majątkowy (na osobie lub na mieniu) lub niemajątkowa (doznana krzywda),
3. związek przyczynowy pomiędzy tym zaradzeniem a szkodą.


1.1.Wina osoby wykonujące zawód medyczny

Najczęstszymi przypadkami odpowiedzialności osoby wykonującej zawód medyczny wobec pacjenta, są roszczenia oparte na art.415 k.c.: ”Kto z winy swej wyrządził drugiemu szkodę, obowiązany jest do jej naprawienia”. Pojęcie winy składa się z dwóch elementów, które muszą wystąpić łącznie – obiektywny i subiektywny.

Element obiektywny to szeroko ujmowana bezprawność zachowania się sprawcy szkody. Tym samym obiektywny element winy wypełnia każde zachowanie się osoby wykonujące zawód medyczny  niezgodne z przepisami prawa (w tym określającymi zasady wykonywania danego zawodu medycznego i prawa pacjenta), zasadami współżycia społecznego, zasadami etyki zawodowej bądź z obowiązkiem ostrożności jaką każdy człowiek w społeczeństwie powinien przestrzegać, aby drugiemu szkody nie wyrządzić. W ostatnim przypadku w stosunku do osoby wykonującej zawód medyczny, chodzi w szczególności o zachowania niezgodne  z regułami wynikającymi z zasad aktualnej wiedzy medycznej. Postępowanie osoby wykonującej zawód medyczny  będzie bezprawne, gdy bez uzasadnienia przewidywanego przez ustawodawcę łamie ona tajemnicę zawodową, gdy bezpodstawnie odmawia udzielania świadczenia zdrowotnego bądź odstępuje od jego wykonania, gdy wkracza w sferę nietykalności pacjenta bez jego zgody lub wbrew jego woli (przy braku ustawowego upoważnienia). Przy istnieniu stosunku umownego pomiędzy pacjentem a osobą wykonujące zawód medyczny obiektywny element tkwi już w samym niewykonaniu lub nienależytym wykonaniu zobowiązania. Ogólnie można stwierdzić, ze obiektywnym element winy będzie uchybienie przez osobę wykonującą zawód medyczny jej obowiązków zawodowych, które należy traktować szeroko, jako takie, które wynikają z przepisów określających status zawodowy, kodeksów etycznych i które zostały zastrzeżone w umowie zawartej z pacjentem.

Element subiektywny winy jest to tzw. „przypisywalność”, „zdolność poczytania”, „możliwość przypisania” sprawcy ujemnej oceny jego zachowania się. Element subiektywny winy odwołuje się do przeżyć psychicznych osoby, łącząc winę z możliwością postawienia sprawcy zarzutu podjęcia niewłaściwej decyzji, a w konsekwencji nagannego zachowania się (działania lub zaniechania) w konkretnej sytuacji. W doktrynie prawa rozróżnia się: winę dotyczącą techniki medycznej (niewiedza, nieostrożność w postępowaniu, niedbalstwo, niezręczność, nieuwaga) oraz winę nie dotyczącą techniki medycznej (np. brak koniecznego nadzoru, odmowa udzielanie pomocy, niedoinformowania pacjenta o sposobie postępowania i ryzyku z tym związanym, dokonaniu transfuzji krwi nieodpowiedniej grupy itp.)[2]. Sformułowanie takiego zarzutu wymaga jednak po stronie sprawy szkody odpowiednich kwalifikacji psychicznych. Wadliwość podejmowania decyzji i zachowania przypisać można tylko osobie wykonujące zawód medyczny, która miała możliwość oceny swego postępowania, a wiec gdy mogła ona działać z dostatecznym rozeznaniem. Stawiając sprawcy szkody zarzut zawinionego zachowania (działania lub zaniechania), nie wystarczy wykazać, że nie przestrzegała kryteriów wymaganej staranności. Konieczne jest jeszcze uwzględnienie jego stanu świadomości, woli i przewidywania skutków postępowania. Dopiero zestawienie tych elementów pozwoli rozstrzygnąć o winie konkretnej osoby wykonującej zawód medyczny.

Wina jako przesłanka subiektywna może wystąpić w dwóch postaciach: winy umyślnej (w zamiarze bezpośrednim lub w zamiarze ewentualnym) oraz winy nieumyślnej (lekkomyślność i niedbalstwo). Można bez ryzyka popełnienia błędu powiedzieć, iż przypadki winy umyślnej osoby wykonujące zawód medyczny pojawiają się niezwykle rzadko. Natomiast przypadki, kiedy osobie wykonujące zawód medyczny  można przypisać winę nieumyślną w postaci niedbalstwa są częste i sprowadzają się do sytuacji, w których osobie wykonujące zawód medyczny postawić można zarzut niezachowania należytej staranności w przeprowadzeniu czynności medycznych.  W praktyce możliwość postawienia zarzutu niewłaściwego postępowania kształtuje się różnorodnie. Odnosi się przede wszystkim do pewnego modelu staranności właściwego dla stosunków danego rodzaju (art.355 § 1 kc). Miernik staranności służący do oceny zachowania się sprawcy szkody ma charakter abstrakcyjny (niezależny od cech osobistych i przymiotów sprawcy), ponieważ budowany jest on  jako wzorzec powinnego, właściwego postępowania osoby wykonujące zawód medyczny , która znajdzie się w określonej sytuacji. Wzorzec „dobrego fachowca”  jest elastyczny w zależności od tego, czy chodzi o początkującego lekarza, pielęgniarkę, położną ogólną, czy o  specjalistę, czy chodzi o ocenę postępowania osób wykonujących zawód w nowoczesnej klinice czy w szpitalu nieklinicznym. Pewne minimum wiedzy i staranności osoby wykonujące zawód medyczny istnieje jednak bez względu ma miejsce wykonywania zawodu medycznego. Wzorzec jest również zależny od stanu wiedzy, jest zmienny wraz z postępem nauk medycznych. W zakresie odpowiedzialności kontraktowej, wysokie kwalifikacje zawodowe mogą prowadzić do zastosowania bardziej rygorystycznego wzorca staranności.

Pacjent, który występuje z powództwem odszkodowawczym, musi udowodnić podstawy swojego roszczenia, w tym także winę osoby wykonujące zawód medyczny[3]. Na osobie wykonujące zawód medyczny nie ciąży domniemanie winy, natomiast zobowiązana jest ona do dołożenia należytej staranności w procesie udzielania  świadczeń zdrowotnych, której brak musi pozywający udowodnić. Osoba wykonujące zawód medyczny  powinna z kolei wykazać, że należycie wypełniała swoje obowiązki i działała zgodnie z zasadami wiedzy medycznej. Rzeczą pozywającego jest   natomiast dowód przeciwny.

Przedmiotem dowodu są, zgodnie z art.227 k.c. fakty mające dla rozstrzygnięcia sprawy istotne znaczenie. W toczącej się sprawie szczególne znaczenie ma wnikliwe postępowanie dowodowe i wszechstronne rozważenie przez sąd zebranego materiału dowodowego. Istotnym dowodem jest dokumentacja medyczna pacjenta, w tym dokumentacja prowadzona przez  szpital, przychodnię, osoby w nich zatrudnione czy lekarza, pielęgniarkę położną wykonujących zawód w ramach własnej praktyki zawodowej. Zgodnie ze stanowiskiem SN ewentualne braki, nie dające się usunąć w dokumentacji medycznej pacjenta  nie mogą być wykorzystywane w procesie na niekorzyść pacjenta[4]. Co do zasady to do stron należy wykazywanie dowodów, jednak również sąd może dopuścić dowód nie wskazany przez strony (art.232 k.pc). Często ważnym dowodem będzie opinia biegłych, ponieważ biegły może pomóc sądowi właściwie ocenić postępowanie osób wykonujących zawód medyczny w zakresie wykonywanych czynności medycznych. Dla uniknięcia ewentualnych podejrzeń co do stronniczości biegłych powinni być oni powoływani z innego terenu aniżeli teren działalności zawodowej osób wykonujących zawód medyczny, która spowodowała szkodę[5]. Sąd może korzystać ze wszelkich dowodów, zarówno bezpośrednich i absolutnie pewnych, a także z dowodów pośrednich o dużym stopniu prawdopodobieństwa, może uznać za ustalone fakty mające istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy, jeżeli wnioski takie można wyprowadzić z innych ustalonych faktów (art.231 kpc), co oznacza że może przyjąć winę osoby wykonującej zawód medyczny w oparciu o domniemanie faktyczne w braku dowodu przeciwnego.

 

1.2. Szkoda

 Szkoda jest podstawową przesłanką odpowiedzialności cywilnej (odszkodowawczej). Brak jest ustawowej definicji szkody, natomiast w doktrynie prawa najogólniej określenie to odnosi się do wszelkich uszczerbków w dobrach lub interesach prawnie chronionych, których doznał poszkodowany[6]. Rozróżnia się dwa rodzaje szkód:
•szkodę majątkową (uszczerbek materialny na osobie lub na mieniu),
•szkodę niemajatkową (doznaną krzywdę, czyli cierpienie fizyczne i krzywdę moralną).

Szkoda może być wyrządzona pacjentowi lub w wyniku jego śmierci osobom pośrednio poszkodowanym ( osobom bliskim) oraz dziecku jeszcze nienarodzonemu (nasciturusowi). 

Szkodą majątkową może być uszkodzenie ciała lub rozstrój zdrowia, starty wynikłe z całkowitej lub częściowej utraty zdolności do pracy zarobkowej, ze zwiększenia się potrzeb  poszkodowanego lub zmniejszenia jego widoków powodzenia w przyszłości, koszty potrzebnych świadczeń zdrowotnych i inne uzasadnione wydatki, koszty przekwalifikowania zawodowego, utrata dochodów, które na skutek uszkodzenia ciała lub rozstroju zdrowia poszkodowany mógłby osiągnąć. W razie śmierci poszkodowanego szkodą są straty, które wskutek tego ponoszą osoby bliskie, jak koszty pogrzebu, uszczerbek majątkowy wynikły z utraty środków utrzymania, pogorszenia się sytuacji życiowej. Zgodnie z treścią art.361 § 2 kc. są dwa rodzaje  szkody majątkowej: strata ( damnum emergens), polega na zmniejszeniu majątku poszkodowanego wskutek zdarzenia, z którym związana jest czyjaś odpowiedzialność oraz utracone korzyści (lucrum cessans) co oznacza, ze majątek poszkodowanego nie wzrósł tak, jakby to się stało, gdyby nie nastąpiło zdarzenie, z którym złączona jest czyjaś odpowiedzialność (zdarzenie sprawcze).

Szkoda niemajatkowa, inaczej krzywda, zwykle wiąże się ze szkodą majątkową na osobie, może jednak mieć miejsce nawet tam, gdzie nie ma szkody majątkowej. Krzywdą będą cierpienia fizyczne i psychiczne powstałe na wskutek wadliwie przeprowadzonej czynności w ramach wykonywania zawodu lekarza, pielęgniarki, położnej, jak również nawet przy prawidłowo wykonanej czynności, ale bez zgody pacjenta.    

Ustalenie  rozmiaru szkody może nastąpić na podstawie dwóch podstawowych metod. Pierwsza obiektywna, polega na ustaleniu wysokości szkody w odniesieniu do konkretnego dobra. Druga dyferencyjna, polega na porównaniu aktualnego stanu majątkowego poszkodowanego z hipotetycznym stanem jego majątku, jaki istniałby, gdyby nie nastąpiło zdarzenie szkodzące. Należy przy tym uwzględnić  samoistny rozwój choroby pacjenta wpływający na pogorszenie jego stanu zdrowia, a także szkodę przyszłą, będącą wynikiem wadliwego postępowania lekarza, pielęgniarki, położnej. W razie możliwości wystąpienia innych szkód niż istniejące w chwili orzekania poszkodowany może żądać ustalenia odpowiedzialności lekarza, pielęgniarki, położnej (podmiotu leczniczego) za szkody, które mogą się ujawnić w przyszłości.


 1.3. Związek przyczynowy

Zgodnie z art.361§ 1 kc zobowiązany do odszkodowania, w rozważanym przypadku osoby wykonujące zawód medyczny, ponosi odpowiedzialność tylko za normalne następstwa działania lub zaniechania, z którego szkoda wynikła. Przepis ten wyraża zasadę przyczynowości, ograniczonej jednak do przypadków normalnych, adekwatnego związku przyczynowego (normalnego następstwa). Dla teorii adekwatnego związku przyczynowego charakterystyczne jest to, że wśród wszelkich warunków nastąpienia szkody przypisuje ona prawna doniosłość tylko tym, które zwiększają możliwość (prawdopodobieństwo) nastąpienia badanego skutku. Pozwala to na uznanie prawnej doniosłości tych skutków, które są dla badanego zdarzeniem zwykłym (typowe, normalne), a na odrzucenie takich, które oceniamy jako niezwykłe, nietypowe, nienormalne.  Dla uznania typowości skutku badanego zdarzenia nie ma wpływu okoliczność przewidywalności następstwa przez sprawcę szkody, czy też jej przewidywalności możliwej dla przeciętnego uczestnika zdarzenia, albowiem przewidywalność nie jest kategorią związku przyczynowego, tylko winy[7].

Niewątpliwie ustalenie istnienia między badanymi zjawiskami normalnego związku przyczynowego jest zabiegiem złożonym. Przyjmując, że konstrukcja związku przyczynowego jest odzwierciedleniem otaczającej nas rzeczywistości, wyrażającej się w powiązaniach kauzalnych między różnorodnymi zjawiskami, należy przede wszystkim ustalić te powiązania przyczynowe, które łączą w ujęciu ogólnym badane zjawiska szkodę oraz zdarzenie, których jest wynikiem.  Zabieg ten stanowi przejaw odtwarzania rzeczywistości, oparty jest w praktyce na wiedzy i doświadczeniu życiowym sędziego lub dowodzie z opinii biegłego.

Adekwatny związek przyczynowy między zachowaniem się osoby wykonujące zawód medyczny  a szkodą może być bezpośredni, może być również pośredni. Jest zatem rzeczą obojętną, czy przyczyna jest dalsza czy bliższa, byleby tylko skutek pozostawał jeszcze w granicach „normalności”. Ustalenie związku przyczynowego między winą osoby wykonujące zawód medyczny a powstałą szkodą albo ocena konkretnego przypadku, czy zachodzi normalny związek przyczynowy między winą a szkodą w procesach medycznych często będzie bardzo trudne. W procesach medycznych często nie jest możliwe ustalenie pewnego związku przyczynowego, gdyż w świetle aktualnej wiedzy medycznej w większości przypadków można mówić tylko o prawdopodobieństwie wysokiego stopnia, a rzadko o pewności czy wyłączności przyczyny. Dlatego w orzecznictwie SN przyjęto jako utrwaloną zasadę, że do powstania związku przyczynowego wystarczy jego uprawdopodobnienie w znacznym stopniu[8]. Natomiast dowód, ze jakieś inne przyczyny, niż niedbalstwo osoby wykonującej zawód medyczny, mogły, lecz nie musiały spowodować pacjentowi szkody, nie zwalnia osoby wykonującej zawód medyczny od odpowiedzialności. Ani wielość przyczyn, ani zwiększone ryzyko działania medycznego lekarza, pielęgniarki, połoznej (np. z uwagi na stan zdrowia pacjenta) nie wyłącza odpowiedzialności osoby wykonujące zawód medyczny, jeśli przynajmniej jedną z przyczyn było jej niedbalstwo[9]


1.4. Odszkodowanie

Naprawienie szkody wyrządzonej pacjentowi (lub osobom pośrednio poszkodowanym na skutek jego śmierci) następuję poprzez zapłatę odpowiedniej sumy pieniężnej, co do zasady określonej przez sąd w wyroku. Odszkodowanie jako wynagrodzenie za poniesioną przez pacjenta szkodę, może przybrać formę:

  • Świadczenie pieniężne wyrównujące doznany przez poszkodowanego uszczerbek majątkowy albo świadczenie przywracające stan poprzedni (art. 363 k.c.).
  • Jednorazowe świadczenie pieniężne pokrywające koszty i wydatki poniesione w związku z uszkodzeniem ciała lub rozstrojem zdrowia, jeżeli jest konieczne i celowe; przykładowo kwota świadczenia może obejmować koszty: leczenia, rekonwalescencji, rehabilitacji, zakupu sprzętu rehabilitacyjnego,  niezbędnej opieki osób trzecich, przekwalifikowania zawodowego. Na żądanie poszkodowanego osoba wykonująca zawód medyczny zobowiązana do naprawienia szkody powinna wyłożyć z góry sumę potrzebną na koszty leczenia, oraz sumę potrzebną na koszty przygotowania do innego zawodu. Nie zwalnia osobę wykonującą zawód medyczny odpowiedzialną za szkodę od obowiązku pokrycia wymienionych kosztów fakt, iż ich poniesienie nie wpłynęło na poprawę stanu zdrowia poszkodowanego, jeżeli były one w danej sytuacji uzasadnione.
  • Jednorazowe świadczenie pieniężne jako zadośćuczynienia, kompensującego wyrządzoną pacjentowi krzywdę (art.445 § 1 kc), za cierpienie fizyczne lub psychiczne, wywołane np. kalectwem, utrata sprawności. Przyznanie tego świadczenia zależy od swobodnego uznania sądu rozstrzygającego sprawę[10], nie może to jednak oznaczać dowolności. Sąd powinien umotywować zarówno przyznanie, jak i odmowę zadośćuczynienia. Zaznaczyć przy tym należy, iż roszczenie o zadośćuczynienie pieniężne za doznaną krzywdę przysługuje jedynie w przypadku odpowiedzialności deliktowej.
  • Renta jako świadczenie okresowe, w przypadku utraty przez poszkodowanego zdolności do pracy zarobkowej albo zwiększenia potrzeb lub pogorszenia widoków na przyszłość (art. 444 § 2 i 3 k.c.).
  • Renta skapitalizowana, jako jednorazowe świadczenie zastępujące rentowe świadczenia okresowe (art.447 k.c.).
  • Zadośćuczynienie pieniężne w przypadku wyrządzenia krzywdy przez zawinione naruszenie praw pacjenta w inny sposób niż przez spowodowanie uszkodzenia ciała lub rozstroju zdrowia (art.4 ust.1 u.p.p. w związku z art.448 k.c.).

W razie śmierci pacjenta roszczenia odszkodowawcze  przysługują osobom, które poniosły koszty leczenia i pogrzebu (art.446 § 1 k.c.) oraz osobom bliskim, przy czym roszczenia tych osób mają charakter samodzielny i związany generalnie z pogorszeniem się wobec śmierci pacjenta ich sytuacji życiowej. Lekarz, pielęgniarka, położna może być zobowiązana do świadczenia:

  • Osobom bliskim, względem których ciążył na zmarłym obowiązek alimentacyjny, renty w wysokości nie większej niż ta, do której obowiązany był zmarły.
  •  Osobom bliskim, którym zmarły dostarczał dobrowolnie środków utrzymania renty o tyle, o ile wymagają tego zasady współżycia społecznego (art.446§ 2 k.c.).
  • Najbliższym członkom rodziny jednorazowego odszkodowania, uwzględniającego uszczerbki nieskomensowane zasądzoną rentą (art.446 § 3 k.c.). Ponadto, w razie zawinionego naruszenia prawa pacjenta do umierania w spokoju i godności sąd może zasądzić odpowiednią sumę pieniężną (pełniącą funkcję zadośćuczynienia) na wskazany – przez  małżonka, krewnych lub powinowatych do drugiego stopnia w linii prostej lub przedstawiciela ustawowego – cel społeczny (art.4 ust.2 u.p.p. w związku z art.448 k.c.).


1.5. Przyczynienie się poszkodowanego

Zgodnie z art.362 k.c. obowiązek naprawienia szkody ulegnie odpowiedniemu zmniejszeniu stosowanie do okoliczności, jeżeli poszkodowany przyczynił się do powstania lub zwiększenia szkody. W takich okolicznościach obowiązek naprawienia szkody odpowiednio się zmniejsza stosowanie do okoliczności, a zwłaszcza winy obu stron. Przy ocenie winy poszkodowanego należy porównać zachowanie się poszkodowanego z pewnym wzorcem postępowania i ustalić, jak w danych okolicznościach postąpiłby człowiek rozważny. Warto podkreślić, iż miarkowanie jest uprawnieniem sądu, a nie jego bezwzględnym obowiązkiem, nawet w przypadku ustalenia ewidentnego przyczynienie się poszkodowanego. Nie mniej postuluje się, aby w praktyce sądowej odstąpienie od miarkowania stanowiło wyjątek, w szczególnie uzasadnionych przypadkach, a nie regułę[11].


1.6. Przedawnienie roszczeń

 Z zastrzeżeniem wyjątków przewidzianych w ustawie cywilnoprawne roszczenia majątkowe ulęgają przedawnieniu (art.117 i n.k.c.). Woli zainteresowanego (pozwanego lekarza, pozwanej pielęgniarki, położnej (podmiotu leczniczego)) pozostawiona jest możliwość skorzystania z zarzutu przedawnienia. Roszczenie przedawnione nie wygasają, istnieje ono w postaci tzw. roszczenia niezupełnego, nie można jednak go skutecznie dochodzić i egzekwować, jeżeli zobowiązany (pozwana osoba wykonująca zawód medyczny) skorzysta z zarzutu przedawnienia. Skorzystanie z tego zarzutu polega na podniesieniu go w procesie. Sąd nie uwzględnia przedawnienia  z urzędu co oznacza, że skorzystanie z tego zarzutu wymaga woli i działania pozwanej osoby wykonującej zawód medyczny[12].

Zasadą jest, że roszczenie o naprawienie szkody (zarówno szkody majątkowej, jak i niemajątkowej) wyrządzonej czynem niedozwolonym ulega przedawnieniu z upływem trzech lat od dnia, w którym pacjent dowiedział się o szkodzie i (koniunkcja) osobie  obowiązanej do jej naprawienia. Ta koniunkcja ma szczególne znaczenie, gdy pacjent korzystał z usług  medycznych świadczonych przez różne osoby i trudno stwierdzić, która wyrządziła szkodę. W każdym wypadku roszczenie przedawnia się z upływem lat dziesięciu od dnia, w którym nastąpiło zdarzenie wyrządzające szkodę. Jeżeli zachowanie osoby wykonującej zawód medyczny wyrządzającej szkodę nosiło znamiona przestępstwa, roszczenia przedawnia się z upływem lat dziesięciu od dnia zdarzenia wyrządzającego szkodę. Przestępstwo musi być stwierdzone wyrokiem sądu karnego.

Jeżeli pacjenta łączyła z osobą wykonującą zawód medyczny  umowa cywilnoprawna, przedawnienie następuje po dziesięciu latach od niewykonania lub nienależytego wykonania tej umowy.

Termin osób pośrednio poszkodowanych biegnie od chwili dowiedzenia się o utracie osoby bliskiej (art.446 §  2 k.c.) bądź o znacznym pogorszeniu ich sytuacji życiowej (art. 446 § 3 k.c.) i o osobie obowiązanej do naprawienia tej szkody.  

2. Odpowiedzialność karna

Odpowiedzialności karnej podlega ten, kto dopuścił się popełnienia przestępstwa. Przestępstwem jest czyn człowieka zabroniony przez ustawę obowiązującą w czasie jego popełnienia, który jest czynem zawinionym i którego społeczna szkodliwość czynu jest wyższa niż znikoma.  W doktrynie prawa podkreśla się że, współczesne prawo karne nie zna typów przestępstw, które miałyby specjalne zastosowanie w tzw. sprawach medycznych, dlatego znajdują tu zastosowanie normy stosowane w szerszym zakresie[13] . W szczególności można wskazać na następujące przestępstwa: nieumyślne spowodowanie śmierci człowieka (art.155 k.k.), nieumyślne spowodowanie „ciężkiego uszczerbku na zdrowiu w postaci: 1) pozbawienie człowieka wzroku, słuchu, mowy, zdolności do płodzenia, 2) innego ciężkiego kalectwa, ciężkiej choroby nieuleczalnej lub długotrwałej, choroby realnie zagrażającej życiu, trwałej choroby psychicznej, całkowitej lub znacznej trwałej niezdolności do pracy w zawodzie lub trwałego, istotnego zeszpecenia lub zniekształcenia ciała (art.156 §  k.k.), 3) nieumyślne spowodowanie naruszenia czynności narządu ciała lub rozstroju zdrowia innego, niż określone w art.156 (art.157 § 3 k.k.), 4) nieumyślne narażenie człowieka na bezpośrednie niebezpieczeństwo utraty życia albo ciężkiego uszczerbku na zdrowiu (art.160 § 3 k.k.), 5) nieudzielnie pomocy osobie znajdującej się w położeniu grożącym bezpośrednim niebezpieczeństwem utraty życia albo ciężkiego uszczerbku na zdrowiu (art.162 § 1 k.k.), 6) wykonanie zabiegu leczniczego bez zgody pacjenta (art.192 § 1 k.k.).

Nieudzielanie pomocy pacjentowi może stanowić przestępstwo wyłącznie w przypadkach, gdy osoba wykonująca zawód medyczny miała obowiązek jego udzielenia. Okolicznością o fundamentalnym znaczeniu dla ustalenia podstaw ewentualnej odpowiedzialności osoby wykonującej zawód medyczny za nieudzielanie świadczenia zdrowotnego jest stwierdzenie, czy w konkretnym przypadku osoba wykonująca zawód medyczny była, czy też nie była tzw. gwarantem bezpieczeństwa osoby zagrożonej w zakresie jej zdrowia i życia.

Osoba wykonująca zawód medyczny jest takim gwarantem jedynie wtedy, gdy konkretna osoba w stosunku do konkretnego pacjenta znajduje się w szczególnej relacji prawnej polegającej na tym, iż w związku z wykonywanym zawodem medycznym w ramach zatrudnienia pracowniczego lub niepracowniczego w podmiocie leczniczym lub też w ramach cywilnoprawnej umowy z pacjentem jest ona zobowiązana do świadczenia usług zdrowotnych pacjentom tego podmiotu leczniczego w ramach i zakresie wyznaczonym mu przez kierownictwo tego zakładu. W takich więc ramach i w takim zakresie staje się ona wobec tych pacjentów gwarantem, na której ciąży szczególny obowiązek prawny zapobiegania niekorzystnym skutkom zdrowotnym. Gdy taka relacja między osobą wykonującą zawód medyczny a pacjentem nie zachodzi, nie staje się ona gwarantem nienastąpienia tych skutków, jej odpowiedzialność karna zaś może mieć jedynie podstawę w art.162 k.k. i pozostawać w przedmiotowych ramach przezeń zakreślonych. 

Reasumując, zgodnie z art.2 k.k. odpowiedzialności karnej za przestępstwo skutkowe podlega ten tylko, na kim ciążył prawny, szczególny obowiązek zapobiegania skutkom. Podstawowe znaczenie wiec ma tu precyzyjne określenie prawnych źródeł takiego obowiązku, gdyż od tego zależy prawnokarna odpowiedzialność pielęgniarki.

 

3. Odpowiedzialność zawodowa

Odpowiedzialność zawodowa jest to odpowiedzialność prawna w tym sensie, że jej zasady szczegółowo określa obowiązujące prawo. Odpowiedzialność ta nie jest ponoszona przed sądami powszechnymi lub organami administracyjnymi państwa, lecz przepisy prawa upoważniają do jej sprawowania specjalnie do tego powołane organy samorządowe w postaci rzeczników odpowiedzialności zawodowej oraz sąd powołany w ramach samorządu lekarzy i lekarzy dentystów, pielęgniarek i położnych, diagnostów laboratoryjnych, aptekarzy.   Odpowiedzialności zawodowej podlegają członkowie samorządu, a ponadto także obywatele państw członkowskich Unii Europejskiej wykonujący czasowo i okazjonalnie zawód medyczny na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej.

W odróżnieniu od odpowiedzialności karnej, której podstawą jest popełnienie czynu odpowiadającego opisowi zawartemu w ustawie kodeks karny, podstawa odpowiedzialności zawodowej osób wykonujących zawody medyczne została bardzo ogólnie określona, bez wskazywania konkretnych zachowań kwalifikowanych jako przewinienia zawodowe.

Osoba wykonująca zawód medyczny ponosi odpowiedzialność zawodową za przewinienia zawodowe, które stanowią naruszenie przepisów prawnych, oraz takie, które są naruszeniem zasad etyki zawodowej. A zatem dla poniesienie odpowiedzialności zawodowej nie jest konieczne naruszenie przepisu obowiązującego prawa, wystarczające jest naruszenie zasad etycznych. Warto tu przypomnieć, że przepisy prawne regulujące wykonywanie zawodów lekarz i lekarza dentysty, pielęgniarki i położnej, diagnosty laboratoryjnego i aptekarza znajdują się zarówno w ustawach regulujących ich statusy zawodowe, jak i ustawie o działalności leczniczej  oraz innych ustawach szczegółowych dotyczących różnych aspektów wykonywania zawodów medycznych (np. ustawa o chorobach zakaźnych  zakażeniach, ustawa o ochronie zdrowia psychicznego).

Zasadniczym źródłem zasad etycznych są: Kodeks Etyki Lekarskiej z dnia 2 stycznia 2004 r.; Kodeks Etyki Zawodowej Pielęgniarki i Położnej, załącznik do uchwały nr 9 IV Krajowego Zjazdu Pielęgniarek i Położnych z dnia 9 grudnia 2003 r.; Kodeks Etyki Aptekarza Rzeczypospolitej Polskiej uchwalony na Nadzwyczajnym Krajowym Zjeździe Aptekarzy w Lublinie w dniu 25 kwietnia 1993 r. Kodeks Etyki Diagnosty Laboratoryjnego, uchwała nr 4/2006 Nadzwyczajnego Krajowego Zjazdu Diagnostów Laboratoryjnych, Warszawa, 13 stycznia 2006 r.

W przypadkach nieprzewidzianych w kodeksach etycznych, doszukiwać się również reguł etycznych można w dobrych praktykach przyjętych przez środowisko medyczne. Postępowanie w przedmiocie odpowiedzialności zawodowej o ten sam czyn toczy się niezależnie od postępowania karnego w sprawie o przestępstwo, postępowania w sprawie o wykroczenie lub postępowania  wszczętego w jednostce organizacyjnej, w której przepisy szczególne przewidują takie postępowanie. Może jednak być ono zawieszone do czasu ukończenia postępowania karnego w sprawie o przestępstwo lub postępowania w sprawie o wykroczenie.

Postępowanie w przedmiocie odpowiedzialności zawodowej lekarza, pielęgniarki, położnej  obejmuje:

Czynności sprawdzające, ich podjecie ma na celu zbadanie okoliczności koniecznych do ustalenia, czy istnieją podstawy do wszczęcia postępowania wyjaśniającego. W trakcie czynności sprawdzających nie przeprowadza się dowodu z opinii biegłego ani czynności wymagających spisania protokołu, z wyjątkiem przesłuchania w charakterze świadka osoby składającej skargę na osobę wykonującą zawód medyczny.

Postępowanie wyjaśniające, jego celem jest ustalenie, czy został popełniony czyn mogący stanowić przewinienie zawodowe, wyjaśnienie okoliczności sprawy, a w przypadku stwierdzenia znamion przewinienia zawodowego – ustalenie osoby obwinionej oraz zebranie, zabezpieczenie i w niezbędnym zakresie utrwalenie dowodów dla sądu zawodowego.

Postępowanie przed sądem zawodowym, jego celem jest pociągniecie do odpowiedzialności sprawcy przewinienia zawodowego oraz ujawnienia okoliczności sprzyjających popełnieniu przewinienia zawodowego, także zapobieganie im oraz umocnienie poszanowania praw i zasad współżycia społecznego.

Postępowanie wykonawcze, jego celem jest wykonanie orzeczeń zapadłych w toku postępowania przed sądem zawodowym.

Postępowanie wyjaśniające w przedmiocie odpowiedzialności zawodowej prowadzą okręgowi rzecznicy odpowiedzialności zawodowej oraz Naczelny Rzecznik. Rzecznik ma obowiązek wszczęcia takiego postępowania, jeżeli uzyskał wiarygodną informację o przewinieniu z zakresie odpowiedzialności zawodowej osoby wykonującej zawód medyczny. Informacja taka może pochodzić m.in. od osoby pokrzywdzonej[14], innej pielęgniarki, położnej, lekarza, kierownika podmiotu leczniczego, czy jej źródłem mogą być środki masowego przekazu.

Rzecznik odmawia wszczęcia postępowania, jeżeli zachodzą okoliczności wyłączające postępowanie  m.in. czynu nie popełniono albo brak jest danych dostatecznie uzasadniających podejrzenie jego popełnienia, czyn nie stanowi przewinienia zawodowego, osoba zmarła, szkodliwość społeczna czynu jest znikoma i wówczas wydaje postanowienie o odmowie wszczęcia postępowania wyjaśniającego. 

Rzecznik prowadząc postępowanie ma obowiązek do zachowania obiektywizmu i szczegółowego wyjaśnienia sprawy. W tym celu może przesłuchiwać pokrzywdzonego i inne osoby w charakterze świadków, powoływać i przesłuchiwać biegłych lub specjalistów, jak również przeprowadzać inne dowody. W przypadkach niecierpiących zwłoki, w szczególności wtedy, gdy mogłoby to spowodować zatarcie śladów lub dowodów przewinienia zawodowego rzecznik może przesłuchiwać lekarza, pielęgniarkę, położną w charakterze osoby obwinionej, przed wydaniem postanowienia o przedstawieniu zarzutów, jeżeli zachodzą warunki do sporządzenia takiego postanowienia. Jeżeli zebrany w postępowaniu wyjaśniającym materiał dowodowy wskazuje na fakt popełnienia przewinienia zawodowego, rzecznik wydaje postanowienie o przedstawieniu lekarzowi, pielęgniarce, położnej zarzutów, natomiast jeżeli nie dostarczyło podstaw do sporządzenia wniosku o ukaranie,  rzecznik wydaje postanowienie o umorzeniu postępowania, bez konieczności uprzedniego zaznajomienia osoby obwinionej z materiałami dowodowymi postępowania wyjaśniającego.  Postępowanie wyjaśniające powinno być zakończone w terminie 6 miesięcy od dnia uzyskania informacji wskazującej na możliwość popełnienia przewinienia zawodowego, okres ten może przedłużyć Naczelny Rzecznik, nie dłużej niż o kolejne 6 miesięcy.

Gdy zebrany  w toku postępowania wyjaśniającego materiał dowodowy potwierdza zasadność zarzutów i stanowi istotną podstawę do sporządzenia wniosku o ukaranie, rzecznik zawiadamia osobę obwinianą i jej obrońcę o terminie końcowego zaznajomienia z materiałami postępowania wyjaśniającego wraz z pouczeniem o możliwości uprzedniego przejrzenia akt. Osoba obwiniona i jej obrońca muszą mieć co najmniej 14 dni na zapoznanie się z materiałem dowodowym, termin ten należy liczyć od dnia doręczenia zawiadomienia. Nieusprawiedliwione niestawiennictwo osoby obwinionej i jej obrońcy nie wstrzymuje dalszego postępowania. 

Rzecznik składa sądowi lekarskiemu lub pielęgniarek i położnych  wniosek o ukaranie. W przeciwnym razie oraz w sytuacji, gdy w toku postępowania wystąpi któraś z przeszkód w procesowym prowadzeniu postępowania, rzecznik wydaje postanowienie  nie występuje z wnioskiem o ukaranie, natomiast wydaje postanowienie o umorzeniu postępowania wyjaśniającego.

Zarówno postanowienie o odmowie wszczęcia postępowania wyjaśniającego, jako  postanowienie o umorzeniu postępowania wyjaśniającego może być zaskarżone do Naczelnego Rzecznika przez osobę pokrzywdzoną, dodatkowo na postanowienie o umorzeniu postępowania wyjaśniającego zażalenie mogą złożyć inne strony tego postępowania. 

Stronami postępowania w przedmiocie odpowiedzialności zawodowej  lekarzy, pielęgniarek i położnych są osoba pokrzywdzona,  osoba obwiniona czyli lekarz, pielęgniarka czy położna i rzecznik odpowiedzialności zawodowej albo jego zastępca. W postępowaniu przed sądem rzecznik jest oskarżycielem, tzn. popiera wniosek o ukaranie. Ma prawo też do zgłaszania wniosków dowodowych i zadawania pytań. 

Pokrzywdzony w toku postępowania w przedmiocie odpowiedzialności zawodowej jest uprawniony do zgłaszania wniosków dowodowych, wnoszenia środków zaskarżenia na postanowienia rzecznika o odmowie postępowania i jego umorzenia, wniesienia odwołania od orzeczenia sądu lekarskiego, sądu pielęgniarek i położnych oraz do przeglądania akt sprawy, nieobjętych tajemnicą zawodową. 

Sąd lekarski, sąd pielęgniarek i położnych jest obowiązany dążyć do wszechstronnego zbadania wszelkich istotnych okoliczności sprawy. Może z urzędu dopuszczać wszelkie uznane za potrzebne dowody, wzywać i przesłuchiwać świadków, biegłych i specjalistów.

Rozprawa przed sądem lekarskim i sądem pielęgniarek i położnych jest jawna. Wyłączenie jawności następuję, gdy jawność mogłaby  naruszać tajemnice zawodową, wywoływać zakłócenie spokoju lub porządku publicznego, obrażać dobre obyczaje,  ujawnić okoliczności ważne dla interesu państwa oraz naruszać ważny interes prywatny.  Z wnioskiem o wyłączenie jawności może także wystąpić pokrzywdzony.

Warunkiem odpowiedzialności za przewinienie zawodowe, podobnie jak w odpowiedzialności karnej, jest przypisanie lekarzowi, pielęgniarce czy położnej winy.

Sąd lekarski, sąd pielęgniarek i położnych może umorzyć postępowanie, może także wydać orzeczenie uniewinniające obwinionego lekarza, czy obwinioną pielęgniarkę, położną  lub wydaje orzeczenie, w którym wymierza karę. 

Sąd zawodowy może orzec m.in. następujące kary:

1. ograniczenie zakresu czynności w wykonywaniu zawodu na okres od sześciu miesięcy do dwóch lat;

2. zawieszenie prawa wykonywania zawodu na okres od jednego roku do pięciu lat;

3. pozbawienie prawa wykonywania zawodu.

Prawomocne ukaranie karami zawieszenia prawa wykonywania zawodu i jego pozbawienie stanowi podstawę do rozwiązania umowy o pracę bez wypowiedzenia z winy pracownika albo umowy cywilnoprawnej, na podstawie której lekarz, pielęgniarka, położna wykonuje zawód.

Rzecznikowi, pokrzywdzonemu i obwinionemu lekarzowi, obwinionej pielęgniarce, położnej przysługuje prawo odwołania się od orzeczenia sądu okręgowego  w terminie 14 dni od daty doręczenia orzeczenia wraz z uzasadnieniem do Naczelnego Sądu. Naczelny Sąd może utrzymać w mocy, uchylić albo zmienić orzeczenie okręgowego sądu. Orzeczenia Naczelnego Sądu kończące postępowanie w przedmiocie odpowiedzialności zawodowej są prawomocne z chwilą ogłoszenia. Uzasadnienie takiego orzeczenia doręcza się stronom wraz z pisemnym uzasadnieniem w terminie 2 miesięcy od dnia jego ogłoszenia. Od prawomocnego orzeczenia, w warunkach i na zasadach określonych, można wnieść kasację  lub wznowić postępowanie.   

Rejestr ukaranych pielęgniarek prowadzi Naczelna Rada Lekarska i Naczelna Rada Pielęgniarek i Położnych. Rejestr jest jawny dla osób, które wykażą interes prawny.

 ------------------------------------------------

[1] Kodeks cywilny – ustawa z 23 IV 1964 r., Dz.U. Nr 16, poz.93 z późn.zm.; kodeks postępowania cywilnego – ustawa z 17 XI 1964 r., Dz.U. Nr 43, poz.296 z późn.zm.).
[2] M. Nestorowicz, Prawo medyczne, Wydanie VI s. 42.
[3] Zgodnie z art.6 kc: „Ciężar udowodnienia faktu spoczywa na osobie, która z faktu tego wywodzi skutki prawne”
[4] Wyrok z 15 października  1997 r., III CKN 226/97.
[5] Orzeczenie SN z 7 stycznia 1966 r., I CR 365/65, OSPiKA 12/1966, poz.278. 
[6]Szeroko pojecie szkody por.  Z. Radwański, A. Olejniczak, Zobowiązania – częśc ogólna, 10 wydanie, Warszawa 2012 r. s.90 - 92.
[7] Orzeczenie SN z dnia 10 grudnia 1952 r., C 584/52, PiP 1953, nr 7-8, s.366.
[8] Orzeczenie SN z dnia 5 lipca 1967 r., OSNCP 1968, nr 2, poz. 26; także orzeczenie SN z dnia 17 czerwca 1969, OSPiKA 1969, nr 7-8, poz.155.
[9] M. Nestorowicz, Prawo medyczne, Wydanie VI, op.cit. s. 57.
[10] Orzeczenie SN z 15 września 1999 r., III CKN 339/98, OSP 4/2000, poz.66.
[11] Filar M., Krześ S., Marszałkowska-Krześ E., Zaborowski P., Odpowiedzialność lekarzy i zakładów opieki zdrowotnej, Warszawa 2004, s. 46.
[12] Filar M., Krześ S., Marszałkowska-Krześ E., Zaborowski P., Odpowiedzialność lekarzy i zakładów opieki zdrowotnej, Warszawa 2004, s. 47.
[13] Z. Banaszczy, M. Barzycka-Banaszczyk, M. Boratyńska, P. Konieczniak, E .Zielińska, Odpowiedzialność lekarza- jej rodzaje i podstaw (w:) Prawo Medyczne, pod.r ed. L.Kubickiego, Wrocław 2003 r., s. 161 i nast.
[14] Pokrzywdzonym jest osoba fizyczna, osoba prawna lub jednostka organizacyjna nieposiadająca osobowości prawnej, której dobro prawne zostało bezpośrednio naruszone lub zagrożone przez przewinienie zawodowe (art. 40 ust.1 u.s.p.p.). 

 

 

Rozwiń : Prawo do dochodzenia swoich praw

Strona: 1 | 2 |

Dodatkowe informacje

Strona korzysta z plików cookies w celu realizacji usług i zgodnie z Polityką prywatności. Możesz określić warunki przechowywania lub dostępu do plików cookies w Twojej przeglądarce. Zamknij